تنفس دهانی در کودکان بیشتر از آن چیزی است که والدین تصور می‌کنند. کودکی که شب‌ها با دهان باز می‌خوابد، خروپف می‌کند، روزها لب‌هایش را به‌سختی می‌بندد یا به‌نظر می‌رسد همیشه گرفتگی بینی دارد، ممکن است به‌طور مزمن از دهان نفس بکشد. این عادت اگر مدت طولانی ادامه پیدا کند، می‌تواند رشد فک، چیدمان دندان‌ها و حتی حالت چهرهٔ کودک را تحت تاثیر قرار دهد. در این مقاله، دکتر علیرضا حیدری، دندانپزشک کودکان تهران و کرج توضیح می‌دهد تنفس دهانی چیست، چه تاثیری بر دندان‌ها دارد و والدین چه زمانی باید نگران شوند.
نگران تنفس دهانی یا شکل فک کودکتان هستید؟
تنفس دهانی دقیقاً چیست؟
در حالت طبیعی، هوا از بینی وارد می‌شود، گرم و مرطوب می‌گردد و سپس به ریه‌ها می‌رسد. وقتی مسیر بینی به هر دلیلی مسدود یا محدود شود، بدن برای تامین اکسیژن به تنفس از دهان روی می‌آورد. این وضعیت را تنفس دهانی می‌نامند. دلایل رایج آن شامل بزرگ شدن لوزه‌ها یا لوزهٔ سوم، آدنوئید بزرگ، آلرژی‌های تنفسی مزمن، عفونت‌های مکرر بینی و گاهی انحراف بافت بینی است.
نکتهٔ مهم این است که تنفس دهانی یک عادت صرفاً رفتاری نیست؛ بیشتر پاسخی از بدن به یک مشکل زمینه‌ای در راه هوایی است. به همین دلیل، برای کاهش تاثیر آن بر دندان‌ها، علاوه بر دندانپزشک، معمولاً ارزیابی توسط متخصص گوش و حلق و بینی نیز لازم است.
چرا تنفس دهانی روی دندان‌ها و فک اثر می‌گذارد؟
در تنفس طبیعی از بینی، زبان به‌آرامی به سقف دهان تکیه می‌دهد. این فشار ملایم به رشد عرضی فک بالا کمک می‌کند و قوس دندانی کامل و پهن شکل می‌گیرد. اما در تنفس دهانی، زبان به کف دهان پایین می‌افتد و این حمایت طبیعی از بین می‌رود. نتیجه می‌تواند کام باریک و بلند، ازدحام دندان‌ها، پیش‌آمدگی دندان‌های جلوی بالا و گاهی باز شدن جلوی دندان‌ها در هنگام بستن دهان باشد که در ارتودنسی به آن گاز باز قدامی گفته می‌شود.
از سوی دیگر، وقتی دهان باز است، بزاق کمتری دهان را مرطوب نگه می‌دارد. بزاق نقش مهمی در پاک‌سازی طبیعی دندان‌ها و خنثی کردن اسیدها دارد، بنابراین کودکان دارای تنفس دهانی بیشتر در معرض التهاب لثه و پوسیدگی قرار می‌گیرند.
نشانه‌هایی که والدین می‌توانند زودتر متوجه شوند
بسیاری از این نشانه‌ها در خانه دیده می‌شوند. خروپف شبانه، خواب بی‌قرار و تکان خوردن زیاد در طول شب، عرق کردن هنگام خواب و بیدار شدن با دهان خشک از جمله آن‌هاست. در روز، کودک ممکن است لب‌های خشک یا ترک‌خورده داشته باشد، دهانش را در حالت استراحت باز نگه دارد، زیاد خمیازه بکشد یا در کلاس دچار خستگی و کم‌توجهی شود.
در ظاهر صورت نیز تغییراتی دیده می‌شود؛ مانند صورت کشیده‌تر، زیر چشم‌های تیره و بوی بد دهان که در کودکان تنفس دهانی بیشتر دیده می‌شود. اگر چند مورد از این نشانه‌ها را همزمان مشاهده کردید، ارزیابی تخصصی ضروری است.
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کنیم؟
اگر خروپف یا تنفس دهانی در کودک مداوم است، بهتر است ابتدا به متخصص گوش، حلق و بینی مراجعه شود تا علت انسدادی بررسی شود. همزمان، مراجعه به متخصص دندانپزشکی کودکان حدود شش تا هفت‌سالگی توصیه می‌شود، یا زودتر اگر نشانه‌هایی مانند بسته نشدن کامل لب‌ها، کام باریک یا ناهمراستایی آشکار دندان‌ها دیده شود. دندانپزشک متخصص با معاینه و عکس‌برداری می‌تواند رشد فک را ارزیابی کند و تصمیم بگیرد که آیا مداخلهٔ زودهنگام لازم است یا نه.
برای آشنایی بیشتر با علت‌های دیگر کجی دندان، مقالهٔ ۵ علت کجی دندان در کودکان را مطالعه کنید.
روش‌های مدیریت و درمان تنفس دهانی
درمان موثر، اول از همه برطرف کردن علت انسداد راه هوایی است. کنترل آلرژی، رسیدگی به آدنوئید یا لوزهٔ بزرگ در صورت تشخیص متخصص و مراقبت از گرفتگی بینی، گام‌های ابتدایی هستند. پس از آن، بسیاری از کودکان از تمرین‌های عضلانی دهان و زبان بهره می‌برند تا بستن لب‌ها و قرارگیری درست زبان یاد گرفته شود. این تمرین‌ها باید زیر نظر متخصص انجام شوند تا نتیجهٔ مطلوب حاصل شود.
در مواردی که فک بالا باریک شده یا ازدحام دندان وجود دارد، ابزارهای ارتودنسی پیشگیرانه می‌توانند فضای لازم را ایجاد کنند. تصمیم دربارهٔ زمان و نوع درمان باید بر اساس معاینه و ارزیابی هر کودک جداگانه گرفته شود.
نقش والدین در پیشگیری و مراقبت روزانه
والدین می‌توانند با چند عادت ساده کمک کنند: کودک را تا حد امکان در وضعیت خوابیده به پهلو یا پشت قرار دهند، هوای اتاق خواب را تمیز و مرطوب نگه دارند، در صورت آلرژی فصلی با پزشک درباره کنترل آن مشورت کنند و از ترک عادت مکیدن انگشت یا پستانک در سنین مناسب اطمینان حاصل کنند. مقالهٔ تاثیر انگشت مکیدن و پستانک بر دندان‌های کودک نیز توضیح می‌دهد که این عادت‌ها چگونه می‌توانند با تنفس دهانی همراه شوند.
چک‌لیست مراقبت روزانهٔ دندان کودک را بخوانید
پیشنهاد می‌کنیم مقالهٔ “چک لیست شبانه مراقبت از دندان کودک؛ روتینی برای لبخندی همیشگی” را هم مطالعه کنید تا روتین مراقبت روزانه را در خانه داشته باشید.
سوالات متداول والدین دربارهٔ تنفس دهانی کودکان:
۱. آیا هر کودکی که خروپف می‌کند تنفس دهانی دارد؟ خیر، اما خروپف مداوم یکی از مهم‌ترین نشانه‌های انسداد راه هوایی است و باید بررسی شود.
۲. آیا تنفس دهانی خودبه‌خود برطرف می‌شود؟ در برخی موارد با رفع آلرژی یا کاهش التهاب بهبود می‌یابد، اما اگر علت انسداد ساختاری باشد، نیاز به ارزیابی تخصصی دارد.
۳. آیا تنفس دهانی باعث کجی دندان می‌شود؟ تنفس دهانی مزمن می‌تواند به ازدحام دندان، پیش‌آمدگی دندان‌های جلو و تغییر قوس فک کمک کند و در کنار سایر عوامل نقش مهمی دارد.
۴. از چه سنی باید کودک را برای ارزیابی ببرم؟ معاینهٔ دندانپزشکی حدود ۶ تا ۷ سالگی بسیار مفید است، اما اگر خروپف یا دهان باز مداوم دیده شود، مراجعه زودتر نیز توصیه می‌شود.
۵. آیا بوی بد دهان نشانهٔ تنفس دهانی است؟ می‌تواند باشد، زیرا خشکی دهان و کاهش بزاق زمینه‌ساز تجمع باکتری‌ها است. اما بوی بد دهان علل متعدد دیگری نیز دارد و باید علت آن تشخیص داده شود.
مطب دکتر حیدری در دندانپزشک کودکان تهران و دندانپزشک کودکان کرج آماده پذیرش کودکان و مشاوره با والدین است. برای رزرو وقت یا پاسخ به سوالات خود، با شماره‌های مطب تماس بگیرید.
دکتر علیرضا حیدری، متخصص دندانپزشکی کودکان و نوجوانان، با سال‌ها تجربه و دانش تخصصی، با استفاده از جدیدترین تکنیک‌ها و تجهیزات، به تشخیص و درمان مشکلات دندانی کودکان و نوجوانان می‌پردازند و به والدین نیز آموزش‌های لازم در خصوص بهداشت دهان و دندان فرزندانشان را ارائه می‌دهند.
