شیر بطری یا پستانک شبانه یکی از آرام‌بخش‌ترین عادت‌های روزانهٔ کودکان خردسال است، اما اگر به‌درستی مدیریت نشود می‌تواند یکی از سریع‌ترین راه‌های ایجاد پوسیدگی در دندان‌های شیری باشد. این نوع پوسیدگی که در متون تخصصی با نام «پوسیدگی زودرس دوران کودکی» شناخته می‌شود، معمولاً دندان‌های جلوی بالا را درگیر می‌کند و بسیاری از والدین آن را دیر متوجه می‌شوند. در این مقاله، دکتر علیرضا حیدری، دندانپزشک کودکان تهران و کرج با بیش از ۲۰ سال تجربه، علت این پوسیدگی، نشانه‌های هشداردهنده و راه‌های پیشگیری از آن را توضیح می‌دهد.
می‌خواهید دندان‌های کودکتان از پوسیدگی در امان باشند؟
پوسیدگی شیر بطری چگونه شکل می‌گیرد؟
شیر، آب‌میوه و حتی شیرخشت‌های شیرین حاوی قندهایی هستند که باکتری‌های طبیعی دهان از آن‌ها برای تولید اسید استفاده می‌کنند. اسید تولیدشده به‌تدریج مینای دندان را حل می‌کند. وقتی کودک با بطری یا پستانک حاوی مایع شیرین به خواب می‌رود، جریان بزاق که نقش محافظتی دارد کاهش می‌یابد و دندان‌ها برای ساعت‌ها در معرض این اسیدها قرار می‌گیرند.
مینای دندان شیری نسبت به دندان دائمی نازک‌تر و نرم‌تر است، بنابراین پوسیدگی در آن با سرعت بیشتری پیشرفت می‌کند و ممکن است تا قبل از اینکه والدین متوجه شوند، به عمق دندان رسیده باشد. به همین دلیل، پیشگیری از همان ابتدا اهمیت زیادی دارد.
کدام کودکان بیشتر در معرض خطر هستند؟
کودکانی که بعد از یک‌سالگی هم همچنان با بطری شیر می‌خوابند، کودکانی که آب‌میوه‌های شیرین را به‌صورت مداوم و در فواصل کوتاه می‌نوشند، و کودکانی که قبل از خواب شیرخشت یا عسل را روی پستانک می‌زنند، بیشترین ریسک را دارند. همچنین اگر مادر یا اعضای خانواده دارای پوسیدگی فعال باشند، احتمال انتقال باکتری‌های ایجادکنندهٔ پوسیدگی به کودک افزایش می‌یابد. این موضوع یعنی سلامت دهان والدین نیز بخشی از پیشگیری از پوسیدگی کودک است.
در مقابل، کودکانی که شیر و غذا را در وعده‌های مشخص مصرف می‌کنند، پس از وعده دهانشان تمیز می‌شود و در بزرگسالی یک یا دو بار در روز مسواک می‌زنند، معمولاً کمتر دچار این مشکل می‌شوند.
نشانه‌های هشداردهنده پوسیدگی ناشی از بطری شیر
اولین نشانهٔ این پوسیدگی معمولاً یک لکهٔ سفید یا کدر در امتداد لبهٔ لثه، روی دندان‌های جلوی بالا است. با پیشرفت پوسیدگی، این لکه‌ها به رنگ قهوه‌ای در می‌آیند و سطح دندان حالت حفره‌دار پیدا می‌کند. در مراحل پیشرفته‌تر، کودک ممکن است نسبت به غذاهای سرد یا شیرین حساسیت نشان دهد، درد شبانه داشته باشد یا از خوردن غذا دست بکشد.
اگر دندان‌های جلوی کودک شما به‌صورت یکنواخت و با لکه‌های تیره در لبهٔ لثه دیده می‌شوند، یا کودک هنگام خواب بیدار می‌شود و گریه می‌کند، بهتر است هرچه زودتر به متخصص دندانپزشکی کودکان مراجعه کنید تا ارزیابی انجام شود.
راه‌های عملی پیشگیری از پوسیدگی بطری شیر
مهم‌ترین قدم این است که کودک با بطری شیر یا پستانک حاوی مایع شیرین به خواب نرود. اگر کودک شیر شبانه می‌خواهد، بهتر است شیر را در وعدهٔ آخر شب و قبل از مسواک زدن بدهید و بعد از آن دهان یا دندان‌هایش را با یک گاز تمیز و مرطوب پاک کنید. بعد از حدود یک‌سالگی، می‌توانید به‌تدریج از لیوان استفاده کنید و بطری را کنار بگذارید.
از همان ابتدای رویش اولین دندان، مسواک زدن با مقدار کمی خمیردندان فلوراید‌دار به اندازهٔ یک دانهٔ برنج را شروع کنید. مصرف آب‌میوه را به وعده‌های غذایی محدود کنید و بین وعده‌ها، کودک را با نوشیدنی‌های شیرین سرگرم نکنید. اولین ویزیت دندانپزشکی را حدود یک‌سالگی یا با اولین دندانِ رویش‌یافته برنامه‌ریزی کنید؛ این ویزیت کمک می‌کند هرگونه نشانهٔ اولیهٔ پوسیدگی زودتر شناسایی شود.
درمان پوسیدگی زودرس دندان‌های شیری چگونه است؟
روش درمان به شدت پوسیدگی بستگی دارد. در مراحل ابتدایی، ممکن است با تکنیک‌های غیرتهاجمی مانند تجویز فلوراید موضعی یا مواد معدنی‌ساز مینا، روند پوسیدگی متوقف شود. در مراحل پیشرفته‌تر، ترمیم دندان با مواد مناسب کودکان انجام می‌شود و اگر پوسیدگی به عمق عصب رسیده باشد، ممکن است به درمان عصب یا در موارد شدید به روکش‌های مخصوص دندان شیری نیاز باشد. می‌توانید توضیحات کامل فلوراید تراپی کودکان را در سایت مطالعه کنید.
نکتهٔ مهم این است که دندان شیری پوسیده را نباید نادیده گرفت، حتی اگر قرار باشد زود بیفتد. باکتری‌ها و التهاب از دندان شیری می‌توانند جوانهٔ دندان دائمی زیر آن را آسیب بزنند و مشکلات رویش یا ناهنجاری مینای دندان دائمی ایجاد کنند.
چک‌لیست شبانهٔ مراقبت از دندان کودک را بخوانید
پیشنهاد می‌کنیم مقالهٔ “چک لیست شبانه مراقبت از دندان کودک؛ روتینی برای لبخندی همیشگی” را هم مطالعه کنید تا یک روتین ساده و کاربردی برای شب‌ها داشته باشید.
سوالات متداول والدین دربارهٔ پوسیدگی شیر بطری:
۱. آیا شیر مادر هم باعث پوسیدگی می‌شود؟ شیر مادر به‌تنهایی ریسک کمتری دارد، اما اگر کودک در تمام طول شب با پستانک یا سینه در دهان بخوابد و دهانش بعد از شیر تمیز نشود، خطر پوسیدگی افزایش می‌یابد. تمیز کردن لثه و دندان‌ها پس از آخرین وعدهٔ شیر کمک بزرگی است.
۲. آیا آب‌میوهٔ طبیعی بی‌خطر است؟ آب‌میوهٔ طبیعی هم قند زیادی دارد و می‌تواند پوسیدگی ایجاد کند. بهتر است آب‌میوه را کم و همراه وعدهٔ غذایی مصرف کنید و کودک را با آن در طول روز یا شب سرگرم نکنید.
۳. آیا دندان شیری پوسیده خودبه‌خود می‌افتد؟ در بیشتر موارد، دندان شیری پوسیده تا زمان افتادن طبیعی باقی می‌ماند و اگر درمان نشود، می‌تواند عفونت ایجاد کند. بنابراین حتی برای دندان‌های شیری، درمان و پیگیری لازم است.
۴. پستانک چه تاثیری دارد؟ استفاده از پستانک بدون ماده شیرین به‌تنهایی خطر کمتری دارد، اما پستانک‌هایی که با عسل یا شکر آغشته شوند، پوسیدگی را تشدید می‌کنند. ترک پستانک را هم حدود سه‌سالگی برنامه‌ریزی کنید تا تاثیر آن بر دندان‌ها کاهش یابد.
۵. اولین ویزیت دندانپزشکی کودک چه زمانی است؟ توصیه می‌شود اولین ویزیت حدود یک‌سالگی یا زمان رویش اولین دندان انجام شود. این ویزیت کوتاه است و بیشتر برای آشنایی کودک با محیط مطب و بررسی اولیهٔ دهان است.
مطب دکتر حیدری در دندانپزشک کودکان تهران و دندانپزشک کودکان کرج آماده پذیرش کودکان و مشاوره با والدین است. برای رزرو وقت یا پاسخ به سوالات خود، با شماره‌های مطب تماس بگیرید.
دکتر علیرضا حیدری، متخصص دندانپزشکی کودکان و نوجوانان، با سال‌ها تجربه و دانش تخصصی، با استفاده از جدیدترین تکنیک‌ها و تجهیزات، به تشخیص و درمان مشکلات دندانی کودکان و نوجوانان می‌پردازند و به والدین نیز آموزش‌های لازم در خصوص بهداشت دهان و دندان فرزندانشان را ارائه می‌دهند.
